Câu hỏi: "Doanh nghiệp chúng tôi thường xuyên tham gia và chủ trì các đề án xúc tiến đầu tư, thương mại, quảng bá dịch vụ ở nước ngoài có sử dụng một phần nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước. Vừa qua, bộ phận pháp chế có cập nhật thông tin Chính phủ đã ban hành quy định mới về quản lý, quyết toán ngân sách cho hoạt động đối ngoại. Xin tư vấn giúp chúng tôi những điểm mới trọng tâm nhất cần lưu ý để lập dự toán và quyết toán kinh phí đúng luật, tránh rủi ro bị cơ quan chức năng xuất toán hồ sơ?"
Trả lời: Dưới đây là phần tư vấn chi tiết đối với quy định mới về quản lý, sử dụng ngân sách Nhà nước đối với một số hoạt động đối ngoại theo Nghị định 129/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 06/04/2026),:
1. Nội dung chính
Nghị định 129/2026/NĐ-CP quy định cụ thể về nhiệm vụ thu, chi ngân sách nhà nước, lập dự toán và quyết toán đối với các hoạt động đối ngoại. Cụ thể bao gồm các nội dung cốt lõi sau:
- Quy định bao quát và đa dạng các nhiệm vụ chi đối ngoại:
+ Nghị định phân định và liệt kê nhiều hạng mục chi thường xuyên từ cả ngân sách trung ương và địa phương nhằm phục vụ toàn diện cho công tác đối ngoại. Bên cạnh các khoản chi ngoại giao nhà nước truyền thống, có thể kể đến một số khoản chi thực tiễn đáng chú ý như: chi tổ chức sự kiện xúc tiến đầu tư, thương mại, khoa học công nghệ, du lịch tại nước ngoài; chi bảo hộ lợi ích của Nhà nước, công dân và pháp nhân Việt Nam ở nước ngoài; chi ngoại giao kinh tế; chi thông tin tuyên truyền đối ngoại và quản lý báo chí nước ngoài. (CSPL: khoản 1 Điều 5 và khoản 1 Điều 6 Nghị định 129/2026/NĐ-CP).
+ Bên cạnh chi thường xuyên, Nghị định phân định các khoản chi được xếp vào nhóm đầu tư phát triển của ngân sách trung ương và địa phương. Cụ thể, có thể kể đến một số khoản chi tiêu biểu như: chi xây dựng các công trình liên quan đến mốc quốc giới; mua sắm, xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp các cơ sở vật chất phục vụ công tác đối ngoại ở trong nước và các Cơ quan Việt Nam ở nước ngoài. Đặc biệt, việc thuê nhà, đất dài hạn (trên 30 năm) để thực hiện dự án đầu tư xây dựng, cải tạo trụ sở, nhà ở của Cơ quan Việt Nam ở nước ngoài cũng được xác định rõ là thuộc nhóm chi đầu tư phát triển này thay vì chi thường xuyên. (CSPL: khoản 2 Điều 5 và khoản 2 Điều 6 Nghị định 129/2026/NĐ-CP).
- Nguyên tắc ưu tiên áp dụng pháp luật khi có xung đột: Đối với các dự án đầu tư xây dựng và việc mua sắm, hàng hóa, dịch vụ ở nước ngoài, nếu có quy định khác nhau, pháp luật được ưu tiên áp dụng theo thứ tự: (1) Điều ước quốc tế; (2) Pháp luật của nước sở tại; (3) Pháp luật của nước Việt Nam. (CSPL: khoản 2 Điều 7 Nghị định 129/2026/NĐ-CP).
- Bắt buộc thanh toán không dùng tiền mặt: Các cơ quan, đơn vị khi trả tiền cho bên thụ hưởng ở nước ngoài bắt buộc phải sử dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt. Việc dùng tiền mặt chỉ được phép trong một số trường hợp ngoại lệ (tiền sinh hoạt phí, công tác phí, nước bị cấm vận hoặc ngân hàng sở tại chưa phát triển). (CSPL: khoản 2 Điều 12 Nghị định 129/2026/NĐ-CP).
2. Tác động lớn nhất
Nghị định tạo ra ranh giới thu - chi rõ ràng hơn cho cơ quan, hiệp hội, đơn vị được ngân sách hỗ trợ cho các hoạt động đối ngoại. Các doanh nghiệp tham gia đề án xúc tiến đầu tư, thương mại, khoa học công nghệ ở nước ngoài bắt buộc phải bám sát đúng cơ cấu chi mới để được ngân sách nhà nước cấp vốn và phê duyệt giải ngân.
3. Rủi ro nếu không tuân thủ
- Việc lập dự toán hoặc quyết toán sai nguồn, sai nội dung chi sẽ dẫn đến rủi ro bị cơ quan quản lý nhà nước xuất toán, buộc doanh nghiệp/hiệp hội phải tự gánh chịu chi phí và điều chỉnh lại toàn bộ đề án.
- Nếu không tách bạch rõ ràng giữa nhóm chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển (ví dụ lập dự toán xây dựng công trình hoặc thuê nhà đất trên 30 năm nhưng lại đưa vào mục chi thường xuyên), hồ sơ sẽ vi phạm luật và khó được phê duyệt kinh phí.
- Thực hiện chi trả bằng tiền mặt đối với các khoản mua sắm hàng hóa, dịch vụ không thuộc nhóm ngoại lệ sẽ vi phạm nguyên tắc kiểm soát chi, dẫn đến chứng từ không hợp lệ khi thanh quyết toán.
4. Kế hoạch hành động đề xuất
- Rà soát lại toàn bộ các chương trình xúc tiến đầu tư, thương mại, đối ngoại đang có sử dụng nguồn ngân sách nhà nước.
- Chuẩn hóa lại bộ hồ sơ dự toán, quyết toán; phân loại lại chính xác các nội dung chi (đâu là chi thường xuyên, đâu là chi đầu tư phát triển) theo đúng danh mục của Nghị định 129/2026/NĐ-CP.
5. Lưu ý và khuyến nghị dành cho khách hàng
- Lưu ý khi mua sắm, ký kết hợp đồng ở nước ngoài: Khách hàng cần lưu ý thứ tự ưu tiên áp dụng pháp luật. Khi ký hợp đồng mua sắm, thuê dịch vụ tại nước ngoài, bộ phận pháp chế cần rà soát trước pháp luật của nước sở tại và các Điều ước quốc tế có liên quan để đối chiếu, tránh trường hợp hồ sơ phù hợp luật Việt Nam nhưng lại vi phạm luật sở tại khiến giao dịch vô hiệu.
- Chuẩn hóa chứng từ thanh toán: Tuyệt đối ưu tiên phương thức chuyển khoản khi thực hiện các giao dịch chi trả tại nước ngoài. Đối với các khoản buộc phải chi bằng tiền mặt (như công tác phí, sinh hoạt phí hoặc chi ở quốc gia chưa phát triển ngân hàng), khách hàng phải lưu giữ đầy đủ hóa đơn, biên nhận, cuống vé và tài liệu chứng minh sự phù hợp theo đúng ngoại lệ để phục vụ công tác kiểm soát chi.
