Luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch công ty luật SBLAW đã có nhận định về Thử nghiệm có kiểm soát các mô hình kinh tế mới thông qua bài phỏng vấn trên báo đầu tư.
Điểm mới năm nay là cho phép thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) các mô hình kinh tế mới như khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế... với định hướng là thử nghiệm ở cấp văn bản dưới luật trước rồi luật hoá sau.
Ông đánh giá thế nào về tình huống pháp lý này? Cần lưu ý gì để phát huy hiệu quả và hạn chế rủi ro pháp lý?
Trả lời:
Việc cho phép thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình kinh tế mới như khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế, mô hình tài chính – công nghệ (fintech) là một bước đi rất tiến bộ về tư duy lập pháp, thể hiện rõ sự chuyển dịch từ cách tiếp cận “quản lý – cấp phép” sang “tạo không gian thử nghiệm – quản lý rủi ro”. Đây cũng là xu hướng phổ biến trên thế giới, đặc biệt tại các trung tâm tài chính lớn như Singapore, Dubai hay London.
Về mặt pháp lý, việc cho phép triển khai sandbox ở cấp nghị quyết hoặc nghị định trước, sau đó mới luật hóa là hoàn toàn hợp lý trong bối cảnh Việt Nam, bởi nếu chờ sửa luật đầy đủ thì rất có thể cơ hội đã trôi qua. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Điều 5 Luật Đầu tư về bảo đảm quyền tự do kinh doanh, đồng thời tạo “vùng an toàn pháp lý có điều kiện” cho các mô hình mới – nơi pháp luật chưa kịp theo thực tiễn.
Tuy nhiên, sandbox không đồng nghĩa với “ngoài vòng pháp luật”. Thiết nghĩ, để cơ chế này phát huy hiệu quả và hạn chế rủi ro, cần đặc biệt lưu ý ba điểm pháp lý then chốt.
Thứ nhất, phạm vi thử nghiệm phải được xác định rõ ràng, bao gồm: đối tượng tham gia, thời hạn thử nghiệm, không gian địa lý và các giới hạn rủi ro được chấp nhận.
Thứ hai, cần thiết kế cơ chế miễn trừ hoặc áp dụng linh hoạt một số quy định pháp luật, nhưng phải nêu rõ căn cứ, giới hạn và trách nhiệm pháp lý nếu vượt quá phạm vi sandbox.
Thứ ba, phải có cơ chế đánh giá, tổng kết và “thoát sandbox”, tức là xác định rõ khi nào mô hình được chấp nhận luật hóa, khi nào phải dừng lại.
Nếu thiếu các điểm pháp lý này, sandbox có thể dẫn đến rủi ro tranh chấp, rủi ro trách nhiệm công vụ, thậm chí làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư nếu chính sách bị thay đổi đột ngột. Do đó, sandbox chỉ thực sự hiệu quả khi được thiết kế như một cơ chế pháp lý đặc thù nhưng minh bạch và có thể dự đoán.
