Thời gian gần đây, thị trường kim cương và đá quý thu hút sự quan tâm sau nhiều vụ việc liên quan đến quảng cáo về giá trị kim cương, tranh chấp chất lượng sản phẩm, chứng nhận kiểm định, cũng như các vấn đề về minh bạch nguồn gốc và định giá. Các chuyên gia pháp lý cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ người tiêu dùng và tăng tính minh bạch của thị trường.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW đã có phần trả lời phỏng vấn kênh TTX về vấn đề này.
Câu hỏi: Thưa luật sư, hiện nay hoạt động kinh doanh kim cương ở Việt Nam đang được điều chỉnh bởi những quy định pháp luật nào? Liệu hành lang pháp lý đã đủ để kiểm soát một thị trường có giá trị giao dịch rất lớn hay chưa?
Trả lời: Hiện nay, hoạt động kinh doanh kim cương tại Việt Nam không có một đạo luật hay văn bản quy phạm pháp luật riêng biệt quản lý theo kiểu “luật chuyên ngành”. Việc kinh doanh, lưu thông mặt hàng này đang chịu sự điều chỉnh phân tán bởi nhiều nhóm quy định khác nhau:
- Về đăng ký và điều kiện kinh doanh: Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và các quy định về điều kiện kinh doanh mặt hàng đá quý.
- Về nguồn gốc, hải quan và thuế: Luật Quản lý ngoại thương, Luật Hải quan, Luật Thuế giá trị gia tăng, Thuế thu nhập doanh nghiệp, cùng các quy định về hóa đơn, chứng từ điện tử khởi tạo từ máy tính tiền.
- Về chất lượng và đo lường: Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Luật Đo lường và các tiêu chuẩn, quy chuẩn về ngọc học, kiểm định.
- Về quyền lợi người tiêu dùng và quảng cáo: Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và Luật Quảng cáo.
- Về chế tài xử lý vi phạm: Các quy định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực thương mại, giá, thuế; và Bộ luật Hình sự (các tội danh như buôn lậu, trốn thuế, gian lận thương mại, làm giả tài liệu).
Tôi cho rằng khung pháp lý của chúng ta chưa thiếu về mặt công cụ quản lý chung, nhưng đang thiếu sự tương thích với đặc thù riêng của thị trường kim cương.
Kim cương là tài sản có giá trị giao dịch rất lớn nhưng kích thước lại cực kỳ nhỏ gọn, tính thanh khoản cao và đặc biệt phụ thuộc vào yếu tố niềm tin (chất lượng 4C: Carat, Cut, Color, Clarity).
Sự phân tán trong quy định hiện nay dẫn đến ba điểm nghẽn chính:
- Sự nhầm lẫn giữa “Giấy chứng nhận kiểm định” và “Chứng từ nguồn gốc”
Nhiều người tiêu dùng — và thậm chí cả đơn vị kinh doanh nhỏ lẻ — đang đánh đồng giấy kiểm định chất lượng (do các lab kiểm định trong hoặc ngoài nước cấp) với giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp (tờ khai hải quan, hóa đơn tài chính). Giấy kiểm định chỉ xác nhận đặc tính vật lý, sinh học của viên đá, không có giá trị thay thế hóa đơn chứng từ đầu vào. Khoảng trống nằm ở chỗ pháp luật chưa quy định bắt buộc mối liên kết truy xuất giữa chứng thư kiểm định và hóa đơn nhập khẩu hợp pháp.
- Định giá và quảng cáo thiếu chuẩn mực chung
Giá trị kim cương phụ thuộc lớn vào chứng thư quốc tế (như GIA, IGI…) hoặc chứng thư nội địa. Tuy nhiên, việc chênh lệch tiêu chuẩn đánh giá giữa các phòng kiểm định, hay việc quảng cáo thổi phồng cấp độ màu (Color), độ sạch (Clarity) để bán giá cao hiện chủ yếu được xử lý theo kiểu “vi phạm quảng cáo” hoặc “tranh chấp dân sự”, thiếu cơ chế giám sát chất lượng kiểm định độc lập mang tính bắt buộc.
- Kiểm soát giao dịch giá trị lớn và truy xuất dòng tiền
Là mặt hàng dễ cất giấu và vận chuyển, kim cương rất dễ trở thành kênh rửa tiền hoặc tích trữ tài sản không chính thức nếu không có cơ chế quản lý dòng tiền và đăng ký quyền sở hữu khắt khe như đối với vàng miếng hay bất động sản.
Câu hỏi: Trong trường hợp doanh nghiệp quảng cáo kim cương với những cam kết về giá trị, khả năng tăng giá hoặc thu mua lại nhưng không thực hiện đúng, trách nhiệm pháp lý sẽ được xác định như thế nào?
Trả lời: Nhiều doanh nghiệp bán kim cương thường đi kèm các chính sách thu đổi, cam kết tăng giá theo thời gian để kích cầu, biến kim cương thành một dạng tài sản đầu tư trong mắt người mua.
Tuy nhiên, khi doanh nghiệp không thực hiện đúng cam kết, trách nhiệm pháp lý sẽ được xem xét ở hai khía cạnh chính: trách nhiệm hợp đồng dân sự và nghĩa vụ chấp hành pháp luật về quảng cáo, bảo vệ người tiêu dùng.
- Trách nhiệm về mặt hợp đồng và dân sự
Về bản chất, các cam kết về giá trị, khả năng tăng giá hay thu mua lại chính là một phần điều khoản của hợp đồng mua bán giữa cửa hàng và khách hàng, dù nó được thể hiện dưới dạng văn bản riêng, hóa đơn hay ghi nhận trên tờ rơi, website của doanh nghiệp.
Nghĩa vụ bồi thường và thực hiện hợp đồng: Khi doanh nghiệp từ chối thu mua lại hoặc không áp dụng đúng mức giá đã cam kết, họ đã vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Người tiêu dùng có quyền yêu cầu doanh nghiệp tiếp tục thực hiện đúng cam kết, hoặc hủy bỏ hợp đồng, trả lại sản phẩm và nhận lại tiền cùng khoản bồi thường thiệt hại (nếu có).
Điểm vướng thực tế: Khó khăn lớn nhất của người tiêu dùng hiện nay là chứng minh nghĩa vụ này. Nhiều nơi chỉ cam kết bằng lời nói của nhân viên tư vấn hoặc ghi chung chung trên các bài quảng cáo mà không thể hiện rõ ràng trong giấy tờ giao dịch. Khi phát sinh tranh chấp, doanh nghiệp dễ dàng lấy lý do biến động thị trường hoặc thay đổi chính sách nội bộ để từ chối.
- Trách nhiệm về hành vi quảng cáo sai sự thật
Nếu doanh nghiệp đưa ra các cam kết không có căn cứ, biết rõ không thể thực hiện nhưng vẫn dùng làm công cụ thu hút khách hàng, hành vi này sẽ bị xử lý theo pháp luật về quảng cáo và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Xử phạt hành chính: Pháp luật nghiêm cấm hành vi quảng cáo gian dối, gây lầm lẫn về giá cả, chất lượng hoặc các cam kết chăm sóc khách hàng. Doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt tiền, buộc tháo gỡ thông tin quảng cáo và đính chính công khai.
Trách nhiệm hình sự: Trong trường hợp doanh nghiệp cố ý đưa ra thông tin giả mạo về giá trị sản phẩm, cam kết lợi nhuận hư ảo nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản của nhiều người với số tiền lớn, vụ việc có thể bị xem xét xử lý về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc quảng cáo gian dối theo Bộ luật Hình sự.
Câu hỏi: Một trong những băn khoăn của người tiêu dùng là chất lượng và nguồn gốc kim cương. Theo quy định hiện hành, doanh nghiệp có bắt buộc phải cung cấp đầy đủ chứng thư kiểm định và thông tin về xuất xứ của sản phẩm hay không?
Trả lời: Dưới góc độ pháp lý, để trả lời câu hỏi này một cách chính xác, chúng ta cần tách minh bạch làm hai mảng riêng biệt: nguồn gốc xuất xứ và chất lượng sản phẩm.
- Về thông tin nguồn gốc, xuất xứ
Pháp luật Việt Nam hiện hành có quy định tương đối rõ về việc minh bạch nguồn gốc hàng hóa lưu thông trên thị trường:
Nghĩa vụ thể hiện xuất xứ: Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các quy định về nhãn hàng hóa, doanh nghiệp bán lẻ có nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực về xuất xứ sản phẩm. Đối với kim cương nhập khẩu, thông tin này thể hiện qua tờ khai hải quan, chứng từ nộp thuế và hóa đơn tài chính hợp pháp.
Thực tế áp dụng: Khi bán cho người tiêu dùng, cửa hàng phải xuất hóa đơn VAT theo quy định. Hóa đơn này về mặt pháp lý chính là chứng từ chứng minh sản phẩm được lưu thông hợp pháp.
Tuy nhiên, pháp luật không bắt buộc doanh nghiệp phải giao bản sao tờ khai hải quan hay chứng từ nhập khẩu gốc cho từng khách hàng cá nhân. Họ chỉ cần lưu trữ để phục vụ việc kiểm tra của cơ quan thuế, quản lý thị trường. Đây chính là lý do người tiêu dùng thường cảm thấy “mù mờ” về nguồn gốc thực sự của viên đá.
- Về chứng thư kiểm định chất lượng
Khác với xuất xứ hàng hóa, chứng thư kiểm định chất lượng kim cương lại đang nằm ở một khoảng trống mang tính tự nguyện nhiều hơn là bắt buộc khắt khe:
Không bắt buộc 100% phải có chứng thư độc lập: Pháp luật quy định hàng hóa lưu thông phải đạt tiêu chuẩn chất lượng đã công bố và tuân thủ quy chuẩn đo lường. Doanh nghiệp có thể tự công bố tiêu chuẩn chất lượng và chịu trách nhiệm về thông tin đó. Việc đi kèm chứng thư kiểm định của các trung tâm quốc tế (như GIA, IGI) hay trung tâm trong nước thực chất là thỏa thuận thương mại và là giải pháp tạo niềm tin của doanh nghiệp, chứ pháp luật không cấm việc bán kim cương không có giấy kiểm định (miễn là doanh nghiệp vẫn tự cam kết và ghi rõ thông tin).
Tranh chấp về hiệu lực kiểm định: Hiện nay chưa có quy định bắt buộc các phòng kiểm định trong nước phải liên thông tiêu chuẩn tuyệt đối với quốc tế. Việc viên đá được lab này đánh giá màu F nhưng sang lab khác lại ra màu G là điều xảy ra khá phổ biến, dẫn đến tranh chấp mà pháp luật hiện chỉ xử lý theo cơ chế bồi thường hợp đồng dân sự thông thường.
Câu hỏi: Nếu người tiêu dùng phát hiện kim cương mua không đúng chất lượng, không đúng thông tin quảng cáo hoặc gặp khó khăn khi bán lại, họ có thể yêu cầu bảo vệ quyền lợi bằng những biện pháp pháp lý nào?
Trả lời: Khi phát hiện mua phải kim cương sai chất lượng, thông tin bị bóp méo hoặc gặp rào cản khi bán lại, người tiêu dùng hoàn toàn có thể chủ động bảo vệ mình qua các lộ trình pháp lý cụ thể.
Tuy vậy, do kim cương là tài sản đặc thù có giá trị giao dịch cao, phản ứng pháp lý cần đi từ bước thu thập chứng cứ cho đến các biện pháp tài phán thích hợp.
- Thu thập chứng cứ và thương lượng trực tiếp
Trận địa pháp lý đầu tiên nằm ở khâu chứng minh. Trước khi khiếu nại, người mua cần chuẩn bị đầy đủ bộ hồ sơ giao dịch, gồm:
Hóa đơn tài chính, phiếu thu, chứng thư kiểm định gốc đi kèm tại thời điểm giao dịch.
Các ấn phẩm quảng cáo, tin nhắn tư vấn, tờ rơi cam kết về tỷ lệ thu đổi, độ sạch, màu sắc hay giá trị đầu tư mà phía bán đã đưa ra.
Sau đó, người mua thực hiện quyền yêu cầu thương lượng trực tiếp. Bán lại sản phẩm sai cam kết không chỉ là tranh chấp dân sự, mà hành vi bán sai mô tả còn là vi phạm hợp đồng mua bán. Người tiêu dùng có quyền yêu cầu cửa hàng đổi trả sản phẩm đúng cam kết, hoàn tiền, hoặc bồi thường khoản chênh lệch giá trị.
- Nhờ đến sự can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức bảo vệ người tiêu dùng
Nếu thương lượng bất thành hoặc cửa hàng từ chối hợp tác, người dân không nhất thiết phải nộp đơn ra Tòa ngay. Có hai kênh trung gian hỗ trợ rất hiệu quả:
Gửi đơn khiếu nại đến Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương): Các cơ quan này có vai trò hòa giải, tiếp nhận thông tin phản ánh và lên tiếng bảo vệ người mua yếu thế.
Đề nghị Quản lý thị trường và Cơ quan Quản lý Thuế kiểm tra: Trong trường hợp nghi ngờ sản phẩm là hàng trôi nổi, sai nhãn mác hoặc cửa hàng có dấu hiệu lập gian dối chứng thư kiểm định, việc phản ánh tới Quản lý thị trường sẽ buộc doanh nghiệp phải xuất trình toàn bộ hồ sơ nhập khẩu và kiểm định gốc.
- Khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền
Khởi kiện dân sự là công cụ pháp lý cuối cùng để đòi lại quyền lợi tiền bạc.
Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023, các vụ án bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có giá trị tranh chấp nhỏ hoặc chứng cứ rõ ràng có thể được Tòa án thụ lý và giải quyết theo thủ tục rút gọn. Điều này giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí đi lại cho người dân.
Người mua có thể yêu cầu Tòa tuyên hủy hợp đồng giao dịch, buộc bên bán hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận và bồi thường thiệt hại phát sinh.
Câu hỏi: Từ góc độ pháp lý, theo luật sư, Việt Nam cần bổ sung hoặc hoàn thiện những quy định gì để thị trường kim cương minh bạch hơn, hạn chế rủi ro và tăng niềm tin của người tiêu dùng?
Trả lời: Bối cảnh thực tế gần đây cho thấy thị trường kim cương và đá quý đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn, từ các vụ buôn lậu lớn cho đến làn sóng người dân bán tháo do lo ngại chứng thư kiểm định hay cam kết thu đổi không được thực hiện.
Nhìn từ góc độ hoàn thiện thể chế, để xây dựng một thị trường minh bạch, bảo vệ người mua và tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, theo tôi chúng ta cần tập trung vào ba đột phá chính sau đây:
- Chuẩn hóa và “siết” trách nhiệm pháp lý đối với dịch vụ kiểm định đá quý
Hiện nay, mắt xích yếu nhất gây mất niềm tin trên thị trường chính là sự thiếu nhất quán trong hoạt động kiểm định. Khi mỗi phòng lab tự ra một tiêu chuẩn đánh giá khác nhau, người chịu thiệt cuối cùng luôn là người tiêu dùng.
Bộ tiêu chuẩn quốc gia thống nhất: Cần sớm ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phân cấp chất lượng kim cương (tiêu chuẩn 4C: Carat, Cut, Color, Clarity) tiệm cận với các tổ chức quốc tế uy tín như GIA hay IGI.
Điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm định: Pháp luật nên đưa dịch vụ kiểm định kim cương, đá quý vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện khắt khe. Các trung tâm kiểm định phải đăng ký mã số hành nghề, chịu sự giám sát độc lập định kỳ và chịu trách nhiệm liên đới trước pháp luật nếu cố tình cấp chứng thư sai lệch để “tiếp tay” cho doanh nghiệp thổi giá.
- Thiết lập cơ chế “Dữ liệu mở” và gắn mã số định danh số (Digital ID)
Muốn chặn triệt để tình trạng kim cương buôn lậu, hàng trôi nổi “hô biến” thành hàng chính ngạch, việc kiểm tra thủ công hay xử phạt hành chính theo đợt là không đủ. Pháp luật cần chuyển hướng sang quản lý bằng công nghệ.
Giải pháp căn cơ là quy định bắt buộc áp dụng Mã định danh số đối với kim cương lưu thông có giá trị cao.
Cụ thể, mỗi viên kim cương nhập khẩu hoặc chế tác trong nước phải được khắc laser mã số định danh trên cạnh viên đá. Mã số này phải được kết nối trực tiếp vào hệ thống dữ liệu liên thông giữa Cơ quan Thuế – Hải quan – Trung tâm kiểm định – Doanh nghiệp bán lẻ. Khi mua hàng, người dân chỉ cần quét mã hóa đơn điện tử là có thể tra cứu toàn bộ lịch sử: đi qua cửa khẩu nào, nộp thuế ra sao, ai kiểm định và chất lượng cụ thể thế nào.
- Minh bạch hóa các chính sách “Thu đổi – Cam kết lợi nhuận”
Rủi ro lớn nhất khiến thị trường rơi vào hoảng loạn thời gian qua chính là việc các doanh nghiệp đưa ra chính sách “cam kết thu mua lại” hoặc “cam kết tăng giá” nhưng khi gặp khó khăn thanh khoản thì đồng loạt đóng cửa hoặc hạ giá thu đổi vô lý.
Ranh giới hợp đồng ràng buộc: Cần quy định rõ chính sách thu đổi, cam kết tăng giá là một điều khoản bắt buộc phải thể hiện bằng hợp đồng hoặc ghi nhận trực tiếp trên hóa đơn tài chính giao cho khách hàng, thay vì chỉ quảng cáo miệng hay ghi trên website.
Khoanh vùng hoạt động biến tướng: Nếu doanh nghiệp bán kim cương kèm cam kết trả lợi nhuận định kỳ cao hơn lãi suất ngân hàng, pháp luật cần nhìn nhận đây là hoạt động huy động vốn hoặc tài chính biến tướng. Khi đó, doanh nghiệp phải đáp ứng các điều kiện về an toàn tài chính, trích lập dự phòng rủi ro, tránh tình trạng lấy tiền người mua sau trả cho người bán trước dẫn đến gãy đổ dây chuyền.
