Luật sư Nguyễn Thanh Hà, chủ tịch SBLAW có bài trả lời phỏng vấn bản tin Thông tấn xã về chủ đề cải cách thể chế hiện nay.
Câu hỏi: Trong bài phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV, Tổng Bí thư – Chủ tịch nước nhấn mạnh yêu cầu chuyển nguồn lực thành năng suất, của cải và chất lượng sống, hướng tới phát triển nhanh, bền vững. Theo ông, để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam cần tập trung vào những giải pháp trọng tâm nào, đặc biệt trong cải cách thể chế và phát huy vai trò của doanh nghiệp?
Trả lời: Để chuyển hóa hiệu quả nguồn lực thành năng suất, của cải và chất lượng sống như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, góc nhìn pháp lý và kinh tế đòi hỏi chúng ta phải giải quyết triệt để hai mắt xích cốt lõi: thể chế pháp luật và môi trường hoạt động của doanh nghiệp.
Tôi cho rằng Việt Nam cần tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm sau:
Cải cách thể chế: Từ quản lý sang kiến tạo và tối ưu hóa nguồn lực
Thể chế hiện nay không chỉ dừng lại ở việc tạo hành lang an toàn, mà phải đóng vai trò mở đường và giải phóng sức sản xuất.
Cần chuyển nhanh từ cơ chế “tiền kiểm” (kiểm tra trước, cấp phép phức tạp) sang “hậu kiểm” gắn liền với chuẩn hóa tiêu chuẩn, quy chuẩn. Điều này sẽ rút ngắn tối đa thời gian chi phí để đưa nguồn lực đất đai, vốn, công nghệ vào chuỗi sản xuất.
Nhiều nguồn lực xã hội hiện đang nằm ở các dự án vướng mắc về thủ tục đất đai, đầu tư hoặc các tài sản tranh chấp kéo dài. Việc hoàn thiện cơ chế pháp lý để xử lý dứt điểm các vướng mắc lịch sử này sẽ lập tức kích hoạt một lượng của cải vô cùng lớn cho nền kinh tế mà không cần phải đầu tư mới.
Luật pháp càng rõ ràng, dễ dự báo thì rủi ro cho doanh nghiệp càng thấp. Giảm chi phí tuân thủ chính là cách trực tiếp nhất để nâng cao năng suất của toàn nền kinh tế.
Phát huy vai trò doanh nghiệp: Tạo không gian và động lực xé rào đổi mới
Doanh nghiệp là đơn vị trực tiếp biến chính sách thành năng suất và của cải. Muốn doanh nghiệp phát huy tối đa vai trò, khung pháp lý cần mang tính nâng đỡ thay vì siết chặt.
Cần xây dựng cơ chế bảo vệ pháp lý rõ ràng cho các mô hình kinh doanh mới, kinh tế số, kinh tế xanh. Doanh nghiệp chỉ yên tâm đầu tư dài hạn khi cảm thấy môi trường kinh doanh an toàn, tài sản và quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ triệt để.
Đối với các lĩnh vực mới như AI, công nghệ tài chính hay năng lượng tái tạo, việc áp dụng sandbox pháp lý sẽ giúp doanh nghiệp tự do thử nghiệm, sáng tạo mà không sợ vi phạm các quy định vốn đã cũ kỹ.
Đảm bảo doanh nghiệp tư nhân được tiếp cận bình đẳng với doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp FDI về đất đai, tín dụng và cơ hội tham gia các dự án hạ tầng lớn của quốc gia.
Năng suất và của cải cuối cùng phải phục vụ chất lượng sống của người dân. Dưới góc độ hoàn thiện chính sách, chúng ta nên bổ sung các tiêu chí đo lường sự hiệu quả của văn bản quy phạm pháp luật dựa trên mức độ hài lòng và chi phí thực tế của người dân, doanh nghiệp khi thực hiện thủ tục hành chính.
Khi một quy định pháp luật ra đời giúp giảm bớt vài ngày xử lý công việc hay giảm bớt một thủ tục vô lý, đó chính là lúc chúng ta đang gia tăng năng suất xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống một cách thiết thực nhất.
Câu hỏi: Bài phát biểu xác định mô hình tăng trưởng cần chuyển mạnh sang dựa trên năng suất, tri thức, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo ông, cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị như thế nào để trở thành lực lượng tiên phong trong quá trình chuyển đổi này?
Trả lời Chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, tri thức và khoa học công nghệ không còn là định hướng mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để doanh nghiệp Việt Nam tồn tại và cạnh tranh.
Để đóng vai trò tiên phong trong tiến trình này, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động chuẩn bị ở b khía cạnh thực tế sau:
Chuẩn hóa hạ tầng quản trị và tài sản vô hình
Khi nền kinh tế chuyển dịch sang dựa vào tri thức và công nghệ, giá trị cốt lõi của doanh nghiệp không còn nằm nhiều ở nhà xưởng hay đất đai, mà dịch chuyển sang tài sản vô hình.
Bảo hộ và thương mại hóa tài sản trí tuệ: Doanh nghiệp phải chủ động đăng ký, bảo hộ giải pháp hữu ích, kiểu dáng, phần mềm và dữ liệu ngay từ khâu nghiên cứu. Lập chiến lược khai thác, thương mại hóa tài sản trí tuệ để biến tri thức thành doanh thu.
Minh bạch hóa dữ liệu và tuân thủ pháp lý: Công nghệ và đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro về an toàn thông tin, dữ liệu cá nhân và bản quyền. Việc xây dựng hệ thống tuân thủ pháp lý (legal compliance) vững chắc ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp tránh các tranh chấp pháp lý đắt đỏ khi mở rộng quy mô.
Thay đổi tư duy đầu tư: Chuyển từ “chi phí” sang “tích lũy năng lực”
Sự chuẩn bị quan trọng nhất của doanh nghiệp là nguồn lực tài chính cho R&D (Nghiên cứu và Phát triển) và nhân sự chất lượng cao.
Sử dụng hiệu quả các công cụ chính sách: Doanh nghiệp cần chủ động tiếp cận các quỹ phát triển khoa học công nghệ, ưu đãi thuế cho hoạt động đổi mới sáng tạo hay các cơ chế thử nghiệm chính sách mà Nhà nước đang ban hành.
Tái cấu trúc nguồn lực nhân sự: Tăng cường đào tạo lại lực lượng lao động để thích ứng với quy trình tự động hóa và ứng dụng công nghệ mới. Năng suất lao động tăng lên chỉ khi con người làm chủ được công cụ mới.
Chủ động tham gia góp ý xây dựng thể chế
Doanh nghiệp không chỉ là bên chịu sự điều chỉnh của pháp luật, mà phải là chủ thể đồng sáng tạo ra hành lang pháp lý.
Phản ánh rào cản thực tế: Trong quá trình thử nghiệm công nghệ mới hoặc mô hình kinh doanh mới, doanh nghiệp chắc chắn sẽ đụng phải những “khoảng trống” hoặc sự chồng chéo của luật pháp. Việc chủ động thông qua các hiệp hội nghề nghiệp để phản ánh, đề xuất sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật là cách nhanh nhất để tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi cho chính mình.
Một vấn đề rất mới mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay chưa chú trọng là sự sẵn sàng pháp lý cho dòng vốn đầu tư mạo hiểm và M&A công nghệ. Nếu muốn tiên phong, doanh nghiệp không chỉ cần công nghệ hay, mà cần một cấu trúc doanh nghiệp chuẩn mực, minh bạch về sở hữu trí tuệ và tài chính để có thể thu hút vốn đầu tư quốc tế hoặc thực hiện các thương vụ sáp nhập nhằm thâu tóm công nghệ nhanh hơn.
Câu hỏi: Tổng Bí thư – Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh yêu cầu khơi thông nguồn lực, tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế. Theo ông, đâu là những nút thắt cần được ưu tiên tháo gỡ để tạo động lực mới cho tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế? Theo ông, thông điệp “chuyển nguồn lực thành năng suất, của cải và chất lượng sống” không chỉ đặt ra yêu cầu về tốc độ tăng trưởng mà còn về chất lượng tăng trưởng. Ông kỳ vọng thông điệp này sẽ tạo ra những chuyển biến gì trong tư duy điều hành, cải cách thể chế và phát triển khu vực doanh nghiệp thời gian tới?
Trả lời: Yêu cầu khơi thông nguồn lực và tháo gỡ điểm nghẽn thể chế của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chạm đúng tâm điểm mà cả cộng đồng kinh doanh lẫn các chuyên gia pháp lý đang trăn trở.
Nếu nhìn vào thực tiễn vận hành của nền kinh tế, có ba nút thắt thể chế lớn nhất đang làm chậm tốc độ đưa nguồn lực vào sản xuất:
Ba nút thắt thể chế cần ưu tiên xử lý
Sự chồng chéo và thiếu nhất quán giữa các luật chuyên ngành:
Thực tế hiện nay, một dự án đầu tư thường chịu sự điều chỉnh của nhiều hệ thống luật khác nhau như Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Quy hoạch hay Luật Bán đấu giá tài sản. Chỉ cần quy trình xử lý hoặc định nghĩa ở hai luật chênh nhau một chút, dự án ngay lập tức rơi vào trạng thái dừng lại để chờ hướng dẫn. Sự ách tắc này không chỉ làm lãng phí vốn mà còn làm mất đi cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp.
Tâm lý phòng thủ trong thực thi công vụ:
Khi quy định pháp luật còn những khoảng xám hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau, cán bộ quản lý thường chọn giải pháp an toàn là đẩy qua đẩy lại hoặc kéo dài thời gian xử lý. Khi bộ máy công quyền thận trọng quá mức, dòng luân chuyển của vốn, đất đai và tài sản bị chậm lại đáng kể.
Cơ chế xử lý tài sản và dự án vướng mắc lịch sử chưa đủ linh hoạt:
Rất nhiều tài sản lớn, từ đất đai cho đến dự án hạ tầng, đang nằm yên do ướng các sai phạm hoặc tranh chấp từ nhiều năm trước. Nếu không có cơ chế pháp lý đặc thù để tháo gỡ cho các dự án này hoạt động trở lại, chúng ta đang bỏ phí một nguồn lực xã hội rất lớn.
Sự chuyển biến kỳ vọng trong tư duy điều hành và quản lý
Thông điệp về việc chuyển nguồn lực thành năng suất và chất lượng sống đã đặt ra một tiêu chuẩn mới cho công tác lập pháp và điều hành. Tôi kỳ vọng thông điệp này sẽ mang lại ba thay đổi thực chất:
Thay đổi thước đo hiệu quả của chính sách:
Chất lượng của một văn bản pháp luật không nằm ở việc quản lý chặt đến đâu, mà ở chỗ nó giúp doanh nghiệp và người dân tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, giảm được bao nhiêu chi phí tuân thủ để tạo ra giá trị mới.
Dịch chuyển từ kiểm soát đầu vào sang quản lý theo kết quả:
Hệ thống hành chính cần chuyển dần từ việc bắt buộc doanh nghiệp xin phép trước khi làm sang việc cho phép làm dựa trên bộ tiêu chuẩn rõ ràng, sau đó tăng cường thanh tra, giám sát sau khi thực hiện. Điều này giúp doanh nghiệp giải phóng sức sáng tạo và phản ứng nhanh hơn với thị trường.
Bên cạnh câu chuyện khuyến khích thành lập mới hay hỗ trợ phát triển, một điểm nghẽn thể chế ít được nhắc tới nhưng lại rất quan trọng là môi trường rút lui khỏi thị trường.
Muốn nguồn lực luân chuyển nhanh và tạo ra năng suất cao hơn, pháp luật cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp yếu kém, các dự án không hiệu quả được phá sản, giải thể hoặc M&A nhanh chóng. Khi thủ tục giải thể hoặc chuyển nhượng dự án còn phức tạp, nguồn vốn và tài sản sẽ bị “giam” lại ở những nơi không tạo ra giá trị. Một thể chế lành mạnh không chỉ rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, mà còn phải rút ngắn cả thời gian tái cấu trúc hoặc rút lui để dòng vốn nhanh chóng tìm đến những mô hình kinh doanh tốt hơn.
